درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانه‌ای کلاس دهم

 ترازوی  لذت  و  رنج  در  ذهن  و  فکر 

تصور کنید برای اولین بار غذایی را می‌خورید که بسیار دوستش دارید. معمولا لقمه‌های اول برای شما لذت‌بخش‌تر از لقمه‌های آخر هستند. دلیلش این نیست که غذا تغییر کرده است؛ بلکه به‌تدریج به آن عادت می‌کنیم و هیجان اولیه کاهش می‌یابد. بسیاری از تجربه‌های لذت‌بخش دیگر نیز تا حدی به همین شکل عمل می‌کنند. به همین دلیل، اگر بخشی از زمان خود را به طور مداوم صرف محرک‌های جذاب و هیجان‌انگیز کنیم، ممکن است به مرور برای تجربه همان میزان رضایت، زمان بیشتری را صرف آنها کنیم یا به دنبال محرک‌های جذاب‌تر و هیجان‌انگیزتر برویم که این هم برای سلامتی ما خطرناک است. به همین خاطر، حفظ تعادل در استفاده از فناوری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ما علاوه بر هیجان و سرگرمی، به آرامش، تمرکز و استراحت نیز نیاز داریم.

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که فقط برای چند دقیقه وارد فضای مجازی شوید، اما ناگهان متوجه شوید زمان زیادی گذشته است؟ بخشی از دلیل این اتفاق به شیوه کار ذهن ما مربوط می‌شود. ذهن انسان به‌طور طبیعی به اتفاق‌های تازه، جالب و غیرمنتظره توجه می‌کند. وقتی اتفاق خوشایندی ر خ می‌دهد، در مغز ما ماد‌ه‌ای به نام «دوپامین» ترشح می‌شود. دوپامین به مغز کمک می‌کند تا آن تجربه را مهم و ارزشمند تشخیص دهد و ما را به تکرار آن تشویق کند.

یعنی ما فقط به دنبال هیجان و لذت نیستیم؛ بلکه تلاش می‌کنیم تعادل خود را نیز حفظ نماییم. به همین دلیل، اگر یک تجربه لذت‌بخش بارها و بارها تکرار شود، کم‌کم تازگی خود را برای ما از دست می‌دهد و دیگر مانند دفعات اول جذاب به نظر نمی‌رسد.

  فرسودگی  دیجیتال

امروزه دسترسی به کالاها، سرگرمی‌ها و رسانه‌ها بیش از هر زمان دیگری است، اما این فراوانی همیشه به رضایت بیشتر منجر نمی‌شود. گاهی افزایش انتخاب‌ها و محرک‌ها، به نارضایتی، اضطراب و خستگی ذهنی می‌انجامد که فرسودگی دیجیتال نامیده می‌شود. این حالت شامل استفاده نامتعادل، طولانی‌مدت یا بی‌هدف از ابزارها و محیط‌های دیجیتال است که به خستگی جسمی، فشار روانی، کاهش تمرکز و افت کیفیت زندگی روزمره منجر شود.

مدیریت  مصرف  در  زندگی  دیجیتال

در دنیای رسانه‌ها، کیفیت کار و زندگی ما به توانایی مدیریت توجه، استفاده از زمان‌های اوج تمرکز و ایجاد زمینه رشد خلاقیت و مقاومت در برابر وقفه‌ها بستگی دارد.

پس هدف ما نباید کنار گذاشتن فناوری باشد. نکته مهم این است که کیفیت استفاده از فناوری، از مقدار استفاده از آن مهم‌تر است. استفاده هدفمند و آگاهانه معمولاً آثار مثبت زیادی به همراه دارد.

چند  نکته  جهت  استفاده  بهینه  از  فناوری های  دیجیتال

زمان های  طلایی 

هر فرد در برخی ساعت‌های شبانه‌روز، تمرکز و کارایی بیشتری دارد. بهتر است این زمان‌های پربازده را بشناسیم و آنها را به فعالیت‌های اصلی خودمان یا کارهای مهمی مانند مطالعه حل مسئله اختصاص دهیم. در این زمان‌ها، استفاده از ابزارهای دیجیتال برای سرگرمی می‌تواند زمان‌های طلایی ما را هدر دهد.

پرورش  ذهن  خلاق

بسیاری از ایده‌ها و راه‌حل‌های خوب در لحظه‌های خلوت، مانند پیاده‌روی به ذهن می‌رسند. در این زمان‌ها، ذهن فرصت پیدا می‌کند آزادانه‌تر فکر کند. اما امروزه کمتر فرصت چنین خلوتی را تجربه می‌کنیم، زیرا در اغلب زمان‌هایی که با دیگران نیستیم، با تلفن همراه و رسانه‌ها به سر می‌بریم.

تمرکز  چند پاره

ذهن انسان وقتی روی یک موضوع متمرکز می‌شود، وارد یک حالت نسبتا پایدار از توجه می‌شود. حالا اگر در این حالت یک وقفه (مثلاً تماس تلفنی وسط مطالعه) ایجاد شود؛ حداقل 20 دقیقه زمان نیاز دارد که به حالت قبلی بازگردد.

پیش از پاسخگویی، به محور افقی و عمودی نمودارها، عنوان هر نمودار و سال‌های تغییرات دقت کنید.

1- با توجه به نمودار نمودار 1، روند تغییرات سه احساس منفی «ناتوانی»، «لذت نبردن از زندگی» و «بی‌فایده بودن زندگی» را از حدود سال 2010 به بعد توضیح دهید.

2- همزمان با کاهش پیوسته و سریع ارتباط حضوری و رودررو بین افراد در نمودار 2، وضعیت روحی نوجوانان در نمودار 1 چه تغییری کرده است؟ ارتباط میان این دو پدیده را تحلیل کنید.

3- نمودار 3 نشان‌دهنده‌ی کاهش پیوسته میزان خواب دانش‌آموزان به‌ویژه در پایه‌های بالاتر است. به نظر شما، برخط بودن همیشگی و همراه داشتن گوشی در اتاق خواب، چه نقشی در تضعیف سلامت جسمی و روانی دارد؟

4- نرخ افسردگی در کدام گروه (دختران یا پسران) با جهش شدیدتری مواجه شده است؟ بر اساس یافته‌های پژوهش، مصرف بالای شبکه‌های اجتماعی چه ارتباطی با این تفاوت دارد؟

بهزیستی  دیجیتال

بهزیستی دیجیتال به معنای استفاده آگاهانه، متعادل و هدفمند از فناوری است؛ به گونه‌ای که به رشد، یادگیری، سلامت و آرامش ما کمک کند.

بهزیستی دیجیتال 6 بعد دارد:

بعد	هدف
شناختی	شخص بتواند از حواس‌پرتی و آشفتگی ذهنی ناشی از استفاده از فضای مجازی پیشگیری کند و از آن برای یادگیری، تفکر و حل مسئله به‌طور هدفمند بهره بگیرد.
تحصیلی و شغلی	شخص بتواند از فضای مجازی برای بهبود عملکرد تحصیلی یا شغلی استفاده کند و از عواملی مانند اتلاف وقت، تعویق کارها و وابستگی به فناوری که موجب اختلال در عملکرد او می‌شوند، پیشگیری کند.
هیجانی	شخص بتواند تاثیر استفاده از رسانه‌ها را بر حالات هیجانی خود تشخیص دهد و در مواقعی که استفاده از فناوری موجب اضطراب، آشفتگی، تحریک‌پذیری یا وابستگی هیجانی می‌شود، الگوی استفاده خود را تنظیم کند.
اجتماعی	شخص بتواند از فضای مجازی برای ایجاد، حفظ و تقویت روابط انسانی، همکاری، مشارکت و حمایت اجتماعی استفاده کند و ارتباطات دیجیتال را مکمل روابط واقعی قرار دهد.
جسمانی	شخص بتواند الگوی استفاده از فناوری‌های رسانه‌ای را با نیازهای جسمانی خود، از جمله خواب، تحرکت، استراحت و وضعیت بدنی مناسب، هماهنگ کند.
معنوی	شخص بتواند استفاده از رسانه را با ارزش‌ها، اهداف و اولویت‌های معنادار زندگی خود هماهنگ کند و برای فکر کردن، اجتناب از مشغله‌های روزانه و پرداختن به امور معنوی زندگی زمان و توجه کافی داشته باشد.

مدیریت  مصرف؛  بازگشت  به  تعادل

مدیریت مصرف رسانه فقط به اراده فردی وابسته نیست، بلکه به طراحی آگاهانه شرایط و موقعیت افراد نیز بستگی دارد.

ایجاد فاصله مکانی، تعیین زمان‌های مشخص استفاده و مصرف هدفمند، از راه‌های رایج مدیریت مصرف محسوب می‌شوند. گاهی فاصله‌گرفتن موقت از یک رسانه، تصویر روشن‌تری از میزان وابستگی ایجاد می‌کند. جایگزین‌کردن لذت‌های سریع (گشت و گذار در شبکه‌های اجتماعی) با فعالیت‌هایی مانند ورزش، مطالعه عمیق یا حل مسئله، می‌تواند تجربه‌ای پایدارتر از رضایت ایجاد کند. در نهایت، مشاهده و ثبت احساسات پس از این فعالیت‌ها، به درک بهتر تفاوت میان «تحریک و لذت لحظه‌ای» و «رضایت عمیق» کمک می‌کند.

به طور کلی برای استفاده سالم از فناوری می‌توانیم:
- اعلان‌های غیرضروری را خاموش کنیم.
- هنگام مطالعه تلفن همراه را دور از دسترس قرار دهیم.
- زمان کافی برای ورزش، خواب و ارتباط‌های حضوری در نظر بگیریم.
- بخشی از اوقات فراغت خود را بدون صفحه‌نمایش سپری کنیم.